در این قسمت یک پیام بصورت اتفاقی نمایش داده خواهد شد.
آمار بازدیدکنندگان
بازدید از صفحه:۲۶۸۴۵

بازدید از کتابخانه
۴۳۸۹۴۱۰
بازدید کل سایت
۸۹۴۶۱۳۹
ثبت نام خبرنامه
معرفی سایت به دوستان
نام کتاب: تربیت‏ دینی‏ فرزندان
نام نویسنده: پژوهشکده تحقیقات اسلامی
دسته بندی موضوعی: اخلاق
زبان: فارسی
قطع: وزیری
شمارگان: 2
انتشارات: زمزم هدایت
فهرست محتوای کتاب:
فصل دوم:عوامل مؤثر در تربیت دینی‏ وراثت، محیط، تغذیه، سختیها و شداید، اراده و عنصر ماورای طبیعت ازجمله عواملی هستند که ساختار تربیتی و شخصیت روحی انسان را سامان‏می‏دهند. این عوامل با توجه به اهمیت و نقش مؤثری که در تربیت دینی‏فرزندان دارند، در این فصل باز شناسایی می‏شوند؛ با این توضیح که این‏عوامل، زمینه ساز تربیت دینی و اخلاقی‏اند و نه علّت تامّهء آن.۱. وراثت‏ وراثت به طور کلی یعنی انتقال برخی خصوصیات والدین یا خویشان آنها به‏فرزندان[] بشر از دیر زمان به این حقیقت متوجه بوده است که موجود زنده،بسیاری از صفات و خصایص خود را به نسل بعد منتقل می‏کند و قانون‏وراثت حافظ صورت نوعیهء نبات، حیوان و انسان است. در واقع، نسل بعد[ . روان‏شناسی تربیتی، دکتر شریعتمداری، ص ۸۵ ]صفحۀ ۲۲وارث صفات نسل قبل است؛ یک تخم گُل، کلیهء خصایص ساقه، برگ، گل ورنگ‏آمیزی نهایی را که از آن به وجود آمده، در خود حفظ کرده است. پس‏از سبز شدن، همهء آنها را یکی پس از دیگری در خود ظاهر می‏کند.فرزندان بدون کوچک‏ترین فعالیت &اختیاری، صفات و خصایص پدران ومادران را فرامی‏گیرند و با همان ممیّزات به وجود می‏آیند. براساس تحقیقات‏علمی، وراثت از اجداد نزدیک و حتی دور نیز صورت می‏پذیرد[] وراثت از نظر اسلام نیز قانونی پذیرفته شده است. قرآن کریم در داستان‏حضرت نوح(ع)، درخواست آن حضرت را از پروردگارش این گونه نقل کرده‏است: وَقَالَ نُوحٌ رَّبِّ لاَ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکَافِرِینَ دَیَّاراً إِنَّکَ إِن تَذَرْهُمْ‏یُضِلُّوا عِبَادَکَ وَلاَیَلِدُوا إِلَّا فَاجِراً کَفَّاراً. (نوح: ۶۲ - ۷۲) نوح گفت: پروردگارا! هیچ‏یک از کافران را بر روی زمین باقی مگذار؛ چرا که اگرآنها را باقی گذاری بندگانت را گمراه می‏کنند و جز نسلی فاجر و کافر به وجودنمی‏آورند. براساس این آیه عقاید کفّار به فرزندانشان منتقل می‏شود و آنان صفات‏ناپسند پدران خود را به ارث می‏برند. معلوم می‏شود همان‏گونه که فرزندان‏در ویژگیهای جسمی از پدر و مادر ارث می‏برند، در ویژگیهای معنوی وحالات روحی نیز ارث می‏برند. قانون وراثت و تأثیرگذاری آن در تربیت، مورد تأیید روایات‏معصومین(ع) نیز هست و واژه‏های «عِرْق» و «اَعْرََاق» که امروز در محافل‏علمی جهان از آن به «ژن» تعبیر می‏شود، عامل وراثت معرفی شده است[ . ر. ک. تعلیم و تربیت اسلامی، محسن شکوهی یکتا، ص ۱۵ - ۲۵ ]صفحۀ ۲۳توصیهء رسول خدا(ص) این است که: «بنگر فرزند خود را در کجا قرارمی‏دهی که عِرق [ قانون وراثت ] تأثیر خود را باقی می‏گذارد.[] نقش وراثت در اخلاق و ساماندهی خویها و رفتارهای آدمی در حکمتهای‏علوی این‏گونه بیان شده است: اِذََا کَرُمَ اَصْلُ الرَّجُلِ کَرُمَ مَغیِِبُهُ وَ مَحْضَ(/quran) وقتی اصل و ریشهء انسان شریف باشد، نهان و آشکارش خوب و شریف‏می‏شود. حُسْنُ الْاَخْلاََقِ بُرْهََانُ کَرَمِ الْاَعْرََاقِ.(/f)(/quran) نیکویی اخلاق، دلیل پاکی و فضیلت ریشهء خانوادگی است. مِنْ شَ(/quran) اخلاق پسندیده از شرافت و بلندی مرتبت ریشهء وراثت آدمی است. اَطْهَرُ النََّاسِ اَعْرََاقاً اَحْسَنُ(/quran) نیکوترین مردم از نظر اخلاق، پاکیزه‏ترین آنان از نظر اصل و ریشهء وراثت‏اند. با توجه به اهمیت وراثت و تأثیرگذاری جدّی آن در خصوصیات بدنی،عقلی، دینی، اخلاقی و روحی فرزندان است که اسلام بسیاری از احکام را براین قانون مسلّم مبتنی کرده است؛ برای مثال: ۱. در انتخاب همسر به مردان توصیه کرده است: «از خانواده‏های صالح[ . رهنمای انسانیت (سیری دیگر در نهج الفصاحه)، ص ۶۰۵ . (اُنْظُرْ فی‏ِِ اَیِّ شَیْ‏ءٍ تَضَعُ وَلَدَکَ فَاِنَّ الْعِرْقَ دَسََّاسٌ)][ . شرح غررالحکم و دررالکلم، ج ۳، ص ۸۸۱ ][ . همان، ص ۲۹۳ ][ . همان، ج ۶ ، ص ۷۱ ][ . همان، ج ۲، ص ۵۰۴ ]صفحۀ ۲۴زن بگیرید؛ زیرا ویژگیهای پدران و مادران به ارث می‏رسد.[]؛ «ازخانواده‏های رذل و فرومایه، همسر نگیرید[] «برای نطفه‏های خود محل‏مناسب برگزینید.[]؛ «از زن مجنون و احمق بپرهیزید.[] ۲. به زن نیز تأکید کرده است که در حالات همسر آینده خود تحقیق‏کند و مسئولیت این کار را بر دوش ولیّ شرعی قرار داده است و توصیه‏می‏کند: «نیک بنگرید که نور دیدهء خود را در اختیار چه کسی قرارمی‏دهید.»[] «به شرابخوار دختر ندهید.»[] «اگر خواستگار بداخلاق است‏دختر به او ندهید.[]۲. محیط مجموعهء عوامل بیرونی که انسان را احاطه کرده و از ابتدای ظهور حیات[ . مکارم الاخلاق، ص ۷۹۱ ][ . همان، ۹۲. «اِیََّاکُمْ وَ خَضْرََاءَ الدِّمَنْ...»][ . همان. «اِخْتََارُوا لِنُطَفِکُمْ...»][ . ر. ک. تهذیب الاحکام، ج ۶ ، ص ۱؛ فروع کافی، ج ۲، ص ۳۱ ][ . وسائل الشیعه، ج ۴۱، ص ۲۵ ][ . کافی، ج ۵ ، ص ۸۴۳ ][ . من لا یحضره الفقیه، ج ۲، ص ۱۳۱ ]صفحۀ ۲۵آدمی تا پایان زندگی این جهانی بر انسان تأثیر تربیتی می‏گذارند، محیطشمرده می‏شوند. این عوامل متعدد از زمان انعقاد نطفه تا زمان مرگ به‏صورتهای گوناگون انسان را تحت تأثیر قرار می‏دهند[] مهم‏ترین عوامل محیطی عبارت‏اند از: محیط خانه و خانواده، محیطدوستی و معاشرت، محیط مدرسه، محیط اجتماع، محیط جغرافیایی وطبیعی. الف. محیط خانه و خانواده: کودک در محیط خانه با عوامل انسانی‏متعددی تماس دارد که مهم‏ترین آنها پدر و مادر هستند. خانواده، بهترین‏محیط برای تربیت کودک است. کودک وقتی زبان مادری را در خانه فراگرفت، از طریق مکالمه و گفت و گو، افکار و آرای بنیادی از افراد خانواده به‏او منتقل می‏شود و معارف و اطلاعات او، هم سطح با افکار خانواده پیش‏می‏رود و در اعمال خود نیز به تقلید از افراد خانواده می‏پردازد. از این رو،اگر بسیاری از اعمال روزمرّهء انسانها را بررسی و تجزیه و تحلیل و ریشه‏یابی‏کنیم، خواهیم دید که بیش‏تر آنها از تربیت خانوادگی سرچشمه می‏گیرد. پژوهشگران با مطالعهء برخی حالات روانی، ریشهء بسیاری از بیماریهای‏عصبی و روانی را رفتارهای ناهنجار پدر و مادر با کودک - به ویژه در سالهای‏اول کودکی - می‏دانند. اعمال پدر و مادر، ناخودآگاه بر کودک اثر می‏گذارد؛مادری که کودک خود را می‏ترساند، ناآگاهانه فرزندی ترسو تربیت می‏کند. کودک، دین خانواده را می‏پذیرد و در عقاید، اخلاق و اعمال از خانواده‏اثر می‏پذیرد. پیغمبر اسلام(ص) فرمود[ . ر. ک. تربیت در نهج‏البلاغه، ص ۸۹۱ ]صفحۀ ۲۶کُلُّ مَوْلُودٍ یُولَدُ عَلَی الْفِطْرَةِ حَتََّی یَکُونَ اَبَوََاهُ یُصِّر(/f)(/quran) هر نوزادی به فطرت (توحیدی) متولد می‏شود. آن‏گاه پدر و مادر او را به‏یهودیت و نصرانیت گرایش می‏دهند و از راه فطرت منحرف می‏سازند[] بعضی از جنبه‏های تربیتی تأثیرگذار خانواده عبارت‏اند از: ۱. رشد شخصیت اطفال: نخستین و مهم‏ترین محیطی که شخصیت ورفتارهای فرزندان را پایه‏ریزی می‏کند، خانواده است. ۲. باورهای کودک: کودک در محیط خانواده در برخورد با افراد و مقررات‏حاکم بر آن به باورهایی می‏رسد که اگر نادرست باشند تغییر و اصلاح آن‏باورها در آینده بسیار مشکل خواهد بود؛ به ویژه انحرافات عقیدتی. ۳. جنبهء الگویی محیط خانواده: کودک، نخستین الگوهای خود را ازاعضای خانواده برمی‏گیرد. ۴. تربیت و رشد هماهنگ: در اثر هماهنگی و همکاری خانواده با دیگر مراکزتربیتی از قبیل مدرسه و مانند آن فرزندان به خوبی رشد کرده، انسانهای‏آرمانی خواهند شد؛ اما اگر ناهماهنگی حاکم باشد، کودک در مدرسه به‏«راستگویی» امر شود و در خانه به «دروغگویی» و یا در خانواده به صداقت وامانت ترغیب شود و در دیگر مراکز تربیتی به ضدّ آن، مسائل ناگوار فراوانی‏در پی خواهد داشت. هماهنگی در تربیت دینی و اخلاقی فرزندان بسیارسرنوشت‏ساز است[] با توجه به تأثیرگذاری خانه و خانواده در تربیت دینی و اخلاقی[ . بحارالانوار، ج ۳، ص ۱۸۲ ][ . ر. ک. تعلیم و تربیت اسلامی، ص ۹۵ - ۰۶ ][ . ر. ک. مسئولیت تربیت، محمد دشتی، ص ۹۲ - ۱۳، دفتر انتشارات اسلامی، سال ۴۶۳۱ ]صفحۀ ۲۷فرزندان است که آیین اسلام توصیه‏های فراوانی در زمینه خانه و خانواده‏دارد؛ دستور سالم‏سازی روابط میان زن و شوهر، محبت و دوستی، احترام‏متقابل، تعاون و همیاری در مسائل زندگی و ادارهء امور خانواده، فضاسازی‏معنوی، پرهیز از جدال و بگومگوهای بیهوده در حضور فرزندان همه و همه درراستای تربیت صحیح و اسلامی فرزندان در این کانون مقدس و الهی است. ب. محیط دوستی و معاشرت: انسان موجودی اجتماعی و اهل دوستی ومعاشرت است و بدین وسیله هم نیاز فطری خود را پاسخ می‏دهد و هم‏تأثیر می‏گذارد و تأثیر می‏پذیرد. از این‏رو، محیط دوستی و معاشرت ازمحیطهایی است که در جهت مثبت و منفی نقشی جدّی در تربیت فرزندان‏می‏گذارد و شایسته است مورد توجه والدین و مربیان تربیتی قرار گیرد. هر فردی درست به اندازهء میزان دوستی و رفاقت، در امور مادی و معنوی‏فرد دیگر می‏تواند نفوذ کند و روی عقاید، اخلاق، رفتار و گفتار او تأثیرگذارد. رسول اکرم(ص) فرمود: اَلْلی‏(/f)(/quran) آدمی بر دین رفیق و قرین خویش است. و نیز فرمود: همنشین خوب مانند عطّار است که اگر عطر خویش به تو ندهد، بوی خوش اودر تو اثر می‏کند و همنشین بد مثل آهنگر است. اگر آتش آن تو را نسوزاندبوی بد آن در تو تأثیر می‏گذارد[][ . وسائل الشیعه، ج ۴، ص ۷۰۲ ][ . راهنمای انسانیت، ص ۸۵۶ ]صفحۀ ۲۸امام علی(ع) نیز فرمود: وَاعْلَمُوا اَنَّ مُلْهیِِمَحْضَر(/f)(/quran) بدانید که همنشینی هواپرستان، فراموشخانه ایمان و جای شیطان است. ج. محیط مدرسه: مدرسه مانند خانواده، عامل مهمی در پرورش جسمی‏و روحی کودک و نوجوان است. فضای مدرسه زیر پوشش عناصر گوناگونی ازقبیل معلم، مدیر، ناظم، مسئول تربیتی، مستخدم و همکلاسها قرار داردکه همهء آنها می‏توانند برای شاگردان، الگو و سرمشق باشند و در شکل‏گیری‏ابعاد تربیتی آنها ایفای نقش نمایند. نقش معلم در سازندگی یا ویرانی اخلاقی کودکان بسیار مهم است. معلم‏به سبب نفوذ معنوی خود، با تمام رفتارش، الگوها و سرمشقهایی در اختیارشاگردان قرار می‏دهد و آنان از تمام حرکات و سکنات و اشارات و حتی‏واژه‏هایی که معلم در خلال انجام وظیفهء تعلیم، از آنها استفاده می‏کند، به‏شدّت تأثیر می‏پذیرند[] علاوه بر نقش تأثیرگذار معلم، فضای مذهبی و معنوی حاکم بر مدرسه، درتعلیم و تربیت دینی کودکان و نوجوانان توجه برانگیز است. مراسم مذهبی،جلسات دعا و نماز جماعت و مانند آن، زمینهء تربیت دینی و اخلاقی و توجه به‏معارف اسلامی را فراهم می‏سازد. بدیهی است که حضور معلمان، مدیران ومربیان با دانش‏آموزان در این جلسات و مراسم بر عمق تأثیرگذاری می‏افزاید. د. محیط اجتماع: محیط اجتماعی - اعم از افراد اجتماع و فضای حاکم ب[ . نهج‏البلاغه، خطبهء ۶۸ ][ . ر. ک. تعلیم و تربیت اسلامی، ص ۹۶ - ۰۷ ]صفحۀ ۲۹آن - نیز افراد را تحت تأثیر قرار می‏دهد. به تعبیر شهید مطهری «هر انسانی‏پاک و پاکیزه به دنیا می‏آید، یعنی مجهز به یک تقوای ذاتی است، ولی‏ممکن است که به تدریج در اثر آلودگی‏های محیط از مسیر فطرت خارج‏شده تا آنجا که به کلی مسخ گردد.[] محیط اجتماعی فاسد، جوّ روحی افراد را فاسد می‏کند، زمینهء رشداندیشه‏های متعالی را تضعیف و زمینهء رشد اندیشه‏های پست را تقویت‏می‏کند. به همین دلیل است که در اسلام به اصلاح محیط اجتماعی اهتمام‏فراوان شده است[] امام علی(ع) اهمیت و نقش محیط اجتماعی را در ساختار تربیتی فردیادآور شده، در نامهء خود به حارث هَمْدانی می‏فرماید: وَاسْکُنِ الْاَمْصََارَ الْعِظََامَ فَاِنَّهََا جِمََاعُ الْمُسْلِمیِِنَ وَاحْذَرْ مَنََازِلَ الْغَفْلَةِ وَالْجَفََاءِ وَ قِلَّةِالْاَعْوََانِ عَلی(/quran) در شهرهای بزرگ سکونت کن؛ زیرا مرکز اجتماع مسلمانان است و از جاهایی که‏مردم آن از یاد خدا غافل‏اند و به یکدیگر ستم روا می‏دارند و بر اطاعت خدا به‏یکدیگر کمک نمی‏کنند، بپرهیز. هـ . محیط جغرافیایی و طبیعی: محیط کوهستانی، ساحلی، کویری، جنگلی،روستایی، شهری، آرامش و ازدحام محیط، باز و بسته بودن محیط، نوع آب‏و هوا، حرارت و برودت هوا و مانند آن، هر یک تأثیری خاص در تربیت‏انسان دارد[ . آشنایی با قرآن، ج ۲، ص ۵۶ ][ . ر. ک. علل گرایش به مادیگری، ص ۱۷۱ ][ . نهج‏البلاغه، نامهء ۹۶ ]صفحۀ ۳۰ابن خلدون می‏گوید: تردیدی نیست که محیط طبیعی در انسان مؤثر است و از نظر اخلاق حالات‏خاصی را در افراد می‏آفریند. غالباً جود و سخا و شجاعت در صحرانشینان، وکسالت و سستی در محیطهای گرم، علاقه به استقلال و بزرگواری درکوه‏نشینان، رضا و قناعت در محیط کشاورزی و علاقه به کوشش و کار درمحیطهای سردسیر بیش‏تر دیده می‏شود[]۳. تغذیه‏ تأثیر غذا بر رفتار و تربیت دینی و اخلاقی انسان، جای انکار نیست. از این رو،دین اسلام برای جلوگیری از پیامدهای ناگوار آن دربارهء تغذیهء مادران وفرزندان، توصیه‏های فراوانی دارد که اگر به خوبی اجرا شود، از بروز بسیاری‏از مشکلات تربیتی پیشگیری خواهد شد. امروزه بسیاری از ناهنجاریهای فردی و اجتماعی بر اثر غذاهایی است‏که به گونه‏ای از راه حرام به دست آمده است و در خانواده‏ها به مصرف‏می‏رسد. کودکانی که با غذای حرام تغذیه می‏شوند و دورهء حساس کودکی رابه همین صورت سپری می‏کنند، فطرت دینی خود را از دست می‏دهند. رسول خدا(ص) دربارهء زنان باردار فرمود: به زنان باردار در آخرین ماههای حاملگی خرما بخورانید تا فرزندان شمابردبار و متقی شوند[] طبق این روایت، خوردن خرما در دورهء بارداری توسط مادر، به تربیت[ . تعلیم و تربیت اسلامی، ص ۸۵ (نقل مضمون از مقدمهء ابن خلدون) ][ . مستدرک الوسائل، ج ۶۱، ص ۴۸۳ ]صفحۀ ۳۱دینی کودک کمک می‏کند و او را متدین و باتقوا بار می‏آورد. نخستین غذایی که کودک پس از تولد از آن تغذیه می‏کند، شیر مادراست. شیر مادر از جنبه‏های گوناگون بر کودک تأثیر می‏گذارد و آنچه مهم‏است تأثیرات روحی آن است. دربارهء تغذیه از شیر مادر و چگونگی آن‏دستوراتی از امامان معصوم(ع) رسیده که قابل توجه است. امام علی(ع)فرمود: چیزی برای کودک سودمندتر و پربرکت‏تر از شیر مادر نیست[] در بارهء انتخاب دایه نیز فرمود: در انتخاب دایه چنان تلاش و دقت کنید که در ازدواج دقت می‏نمایید؛ زیراشیر، طبیعت کودک را دگرگون می‏سازد[] و نیز فرمود: از شیر زنان بدکاره و دیوانه به فرزندانتان ندهید؛ زیرا شیر به اخلاق کودک‏سرایت می‏کند[] از مجموع روایات برمی‏آید که تغذیهء حلال و مطلوب، اعم از شیر مادر وغذا، در دورهء کودکی بر تربیت دینی کودک تأثیر فراوان دارد. از این رو، برپدران و مادران لازم است به دستورات ائمه معصومین(ع) توجه کنند و ازغذاهای حلال استفاده نمایند تا فرزندانی صالح تربیت کنند. شخصیتهای‏بزرگ دینی و اسلامی در آغوش پدران و مادران مؤمن و متدیّن پرورش‏یافته‏اند. دربارهء شیخ انصاری نقل کرده‏اند که مادرش هیچ گاه بدون[ . وسائل الشیعه، ج ۵۱، ص ۵۷۱ ][ . همان، ص ۸۸۱ ][ . بحارالانوار، ج ۳۰۱، ص ۳۲۳ ]صفحۀ ۳۲طهارت، به ایشان شیر نداد. مرحوم شیخ انصاری بر اثر این مراقبت‏ها وتربیت درست خانوادگی به مقامی رسید که جهان اسلام و حوزه‏های علمیهءشیعه تاکنون مدیون خدمات علمی و فرهنگی اویند[]۴. سختیها و شداید دیگر از عوامل مؤثر در تربیت انسان، سختیها و شداید است که موجب‏صیقل خوردن گوهر وجود آدمی و شکوفایی استعدادها و کسب کمالات‏می‏شود. در حدیث است: اِنَّ اللََّهَ عَزَّوَجَلَّ لَیَتَعََاهَدُ الْمََا یَتَعََاهَدُ الرَّجُلُ اَهْلَهُ با(/quran)لْ(/quran) خداوند بزرگ بندهء مؤمن را به وسیلهء سختی نوازش می‏کند؛ همان گونه که‏مرد وقتی در سفر است با فرستادن هدیه خانواده خود را یاد می‏کند و موردمحبت و نوازش قرار می‏دهد. یا در حدیث وارد شده: اِنَّ اللََّهَ اِذََا اَحَبَّ عَبْداً غَتَّهُ بِالْبَلاََءِ غَتّاً.(/f)(/quran) چون خداوند بنده‏ای را دوست بدارد، او را در سختیها غرق می‏کند. طفل از اول باید با کار و زحمت و سختی و شدت آشنا شود. اما درتربیت فرزند - به طور معمول - بر خلاف این عمل می‏شود. بدیهی است که‏نوازشهای بی‏حساب، مانع برخورد با سختی می‏شود و فرزندان را بیچاره [ . ر. ک. نشریهء معرفت، شمارهء ۳۲، ص ۷. (مقالهء تربیت دینی خانواده، محمد احسانی)][ . الکافی، ج ۲، ص ۵۵۲ ][ . همان، ص ۳۵۲ ]صفحۀ ۳۳ناتوان بار می‏آورد و آنها را در صحنهء زندگی خلع سلاح می‏کند؛ چنان که‏کوچک‏ترین حادثه ناملایمی آنان را از پا در می‏آورد و کم‏ترین تغییر وضعی‏سبب نابودیشان می‏گردد[] ژان ژاک روسو در کتاب امیل دربارهء این‏گونه تربیتها می‏گوید: اگر جسم زیاد در آسایش باشد، روح فاسد می‏شود. کسی که درد و رنج رانشناسد، نه لذّت شفقت را می‏شناسد و نه حلاوت ترحم را. چنین کسی‏قلبش از هیچ چیز متأثر نخواهد شد و بدین سبب قابل معاشرت نبوده، ماننددیوی خواهد بود در میان آدمی[]۵ . اراده‏ در میان عوامل مؤثر در تربیت، اراده مهم‏ترین نقش را در تربیت انسان‏دارد. سعادت و شقاوت آدمی به دست خود اوست و چنانچه خود درسعادت حقیقی‏اش تلاش نکند، دیگر عوامل نمی‏تواند او را به سعادت‏برساند. انسان فرزند اراده و تلاش خویش است. به بیان امام علی(ع) «آن‏که [ تلاش و ] عملش او را به جایی نرساند، نسب، وی را پیش نراند.[] براساس این عامل تربیتی، باید عنصر اراده را در کودکان پرورانید وتقویت کرد. برای این کار باید کودک را به گونه‏ای پرورش داد که احساس‏کند آزاد است و می‏تواند تصمیم بگیرد و انتخاب کند. امر و نهی بسیار،تحمیل مسائل و امور دینی، تلخ کردن دین در کام کودک و تحقیر [ . ر. ک. مجموعهء آثار شهید مطهری، ج ۳۲، ص ۰۵۷ - ۵۵۷ ][ . ر. ک. همان، ص ۶۵۷ ][ . نهج‏البلاغه، حکمت ۳۲ ]صفحۀ ۳۴برخوردهای ناسالم اخلاقی با کودک همه و همه عنصر اراده و اعتماد به‏نفس را در کودک ضعیف می‏کند، ولی پرهیز از سخت‏گیری در امور عبادی ودینی، پرهیز از کنجکاوی در امور عبادی کودکان و نوجوانان، شیرین‏سازی‏عبادت در مذاق آنان و احساس آزادی دادن، ارادهء آنها را تقویت می‏کند؛به گونه‏ای که با شوق و میل خود به آداب دینی روی می‏آورند و تربیت‏دینی و اخلاقی می‏گیرند. خانم فریده مصطفوی دربارهء سیرهء تربیتی امام خمینی(ره) می‏گوید: زمانی همسرم از روی عادت خانوادگی، صبحها، دخترم را از خواب شیرین‏بیدار می‏کرد که نماز بخواند، امام که در جریان قرار گرفتند، برایش پیغام‏فرستادند: &«شیرینی اسلام را به مذاق بچه تلخ نکن» و چقدر این حرف به جابود؛ چرا که تأثیر عمیقی بر روحیهء دخترم گذاشت، به طوری که بعد از آن‏خودش سفارش می‏کرد که برای نماز صبح حتماً بیدارش کنیم و معنای لااکراه فی الدین» را آن موقع فهمیدم[] در روایات اسلامی نیز توصیه شده است که دلها را از ناحیهء میل و رغبت‏آنها به دست آورید، قلب و دل اگر در «اکراه و اجبار قرار گیرد کور می‏شود.[]۶ . عوامل ماورای طبیعت‏ در میان عوامل مؤثر در تربیت، عواملی غیبی وجود دارند که فراتر از امورطبیعی‏اند و برای انسان ملموس و محسوس نیستند، ولی در زندگی وتربیت آدمی نقشی مهم دارند روی آوردن به دعا و نیایش، تضرّع و التماس[ . نگرشی نو به تربیت دینی کودکان و نوجوانان، سید محمدرضا علاءالدین، ص ۲۰۱ ][ . ر. ک. کافی، ج ۶ ، ص ۹۴ ]صفحۀ ۳۵به درگاه خداوند متعال، توسل به ساحت مقدس معصومین(ع) و توجه به‏نقش تربیتی فرشتگان و شیاطین، استمدادطلبی از عوامل غیبی و ماورای‏طبیعی در تربیت فرزندان است. چه بسیارند فرزندانی که به دعای خیروالدین خود به کمالات رسیدند و سعادتمند شدند. و چه بسیارند افرادی که‏با تضرّع و التماس و ذکر توسلات، فرزندان خود را از مهلکه‏های گوناگون‏جسمی و روحی نجات داند و از شرّ شیاطین ایمن ساختند و زمینهء نصرت‏الهی را برای تربیت صحیح آنان فراهم آورند! از جمله عوامل ماورای طبیعت، بنابر اعتقاد اسلامی، فرشتگان وشیاطین‏اند که به دلیل محسوس و ملموس نبودن نقش آنها در تربیت،مورد توجه جدّی قرار نمی‏گیرند. فرشتگان و شیاطین در تربیت انسان مؤثرند و رابطهء آنها با انسان‏رابطه‏ای طولی است؛ یعنی چون انسان ارادهء خیر کند، فرشتگان در همان‏جهت او را راهنمایی و یاری می‏کنند و چون انسان ارادهء شرّ نماید،شیاطین در همان جهت او را راهنمایی و یاری می‏کنند، ولی هیچ یک ازآنها بر انسان مسلّط نیستند و تا انسان خود راه نفوذ و زمینه و بسترمناسب را فراهم نکند، هیچ موجودی نمی‏تواند او را به سوی خیر و شرّ راه‏ببرد[] امام علی(ع) دربارهء تربیت حضرت محمّد(ص) به این حقیقت اشاره‏کرده، می‏فرماید: وَ لَقَدْ قَرَنَ اللَّهُ بِهِ صـلی الله علیه مِنْ لَدُنْ أَنْ کَانَ فَطِیملَائِکَتِهِ(/quran[ . ر. ک. تربیت در نهج‏البلاغه، ص ۱۳۲ - ۱۴۲ ]صفحۀ ۳۶یَسْلُکُ بِهِ طَرِیقَ الْمَحلَقِ الْعَالَمنَه(/f)(/quran) از همان لحظه‏ای که پیامبر(ص) را از شیر گرفتند، خداوند بزرگ‏ترین فرشتهء خود [ حضرت جبرئیل ] را مأمور تربیتش کرد تا شب و روز، او را به راههای بزرگواری وراستی و اخلاق نیکو راه نماید. شیاطین نیز براساس نسبتی طولی، کسانی را که راه نفوذ و سلطهء شیطانی‏را بر خود می‏گشایند، تحت ولایت خویش می‏گیرند و به هلاکت می‏کشند.خدای متعال دربارهء نسبت شیطان با انسان و حیطهء تصرف او در انسان‏فرمود[]قَالَ رَبِّ بِنِی‏ لَأُزَیِّ(/quran)نَنلَهفِی الْلْاغْوِیَ(/quran)نَّجْمیننْهینصِرلَییم‏یْمْ سُلْطَانٌ‏إِلَّا مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغَاوِینَ. (حجر: ۹۳ - ۲۴) [ ابلیس ] گفت: پروردگارا! چون مرا گمراه ساختی، من (نعمتهای مادّی را) در زمین‏در نظر آنها زینت می‏دهم و همگی را گمراه خواهم ساخت مگر بندگان مخلصت‏را. فرمود: این راه مستقیمی است که برعهدهء من است که بر بندگانم تسلّطنخواهی یافت، مگر گمراهانی که از تو پیروی می‏کنند. امام علی(ع) نیز می‏فرماید: شیطان راههای خود را به شما آسان می‏نماید و می‏خواهد گره‏های استواردین شما را یکی پس از دیگری بگشاید و به جای هماهنگی بر پراکندگی‏تان‏بیفزاید. بنابراین، از دمدمه و وسوسهء او روی برگردانید و نصیحت آن کسی ر[ . نهج‏البلاغه، خطبه ۲۹۱ ][ . ر. ک. تربیت در نهج‏البلاغه، ص ۴۳۲ ]صفحۀ ۳۷که خیرخواه شما است بپذیرید و در گوش نشانید و به جان بپذیرید تا زیانبارنمانید[] براساس این عامل تربیتی، شایسته آن است که والدین در تربیت دینی‏فرزندان خود از استمداد جویی از عوامل غیبی، دعا، نیایش، توسل، ذکر ومناجات به درگاه قاضی الحاجات غافل نشوند. چه بسا یک دعای پدر و مادراز سر سوز در حق فرزند سرنوشت او را دگرگون سازد؛ زیرا دعای آنان درحق فرزندان از دعاهایی است که زود مستجاب می‏شود. از این رو، اگرمی‏بینیم برخی در زمرهء صالحان و فرزانگان قرار گرفته‏اند بی‏تأثیر ازدعاهای پدر و مادر بدین مقامات نرسیده‏اند. معصومین(ع) عملاً این درس‏را به ما آموخته‏اند و برای سرنوشت آینده فرزندانشان از خدا کمک‏می‏خواستند و به نیایش می‏پرداختند. [ . نهج‏البلاغه، خطبه ۰۲۱ ]صفحۀ ۳۹

نظرات شما
نام و نام خانوادگی:
آدرس الکترونیک:  
نظر شما:  
کدامنیتی:
Captcha

لطفاً کد امنیتی را در کادر فوق وارد نمایید.