|
نام کتاب:
تربیت دینی فرزندان
نام نویسنده:
نعمت الله یوسفیان
دسته بندی موضوعی:
اخلاق
زبان:
فارسی
قطع:
وزیری
شمارگان:
2
انتشارات:
زمزم هدایت
|
فهرست محتوای کتاب:
فصل دوم:عوامل مؤثر در تربیت دینی
وراثت، محیط، تغذیه، سختیها و شداید، اراده و عنصر ماورای طبیعت ازجمله عواملی هستند که ساختار تربیتی و شخصیت روحی انسان را سامانمیدهند. این عوامل با توجه به اهمیت و نقش مؤثری که در تربیت دینیفرزندان دارند، در این فصل باز شناسایی میشوند؛ با این توضیح که اینعوامل، زمینه ساز تربیت دینی و اخلاقیاند و نه علّت تامّهء آن.۱. وراثت
وراثت به طور کلی یعنی انتقال برخی خصوصیات والدین یا خویشان آنها بهفرزندان[]
بشر از دیر زمان به این حقیقت متوجه بوده است که موجود زنده،بسیاری از صفات و خصایص خود را به نسل بعد منتقل میکند و قانونوراثت حافظ صورت نوعیهء نبات، حیوان و انسان است. در واقع، نسل بعد[ . روانشناسی تربیتی، دکتر شریعتمداری، ص ۸۵ ]صفحۀ ۲۲وارث صفات نسل قبل است؛ یک تخم گُل، کلیهء خصایص ساقه، برگ، گل ورنگآمیزی نهایی را که از آن به وجود آمده، در خود حفظ کرده است. پساز سبز شدن، همهء آنها را یکی پس از دیگری در خود ظاهر میکند.فرزندان بدون کوچکترین فعالیت &اختیاری، صفات و خصایص پدران ومادران را فرامیگیرند و با همان ممیّزات به وجود میآیند. براساس تحقیقاتعلمی، وراثت از اجداد نزدیک و حتی دور نیز صورت میپذیرد[]
وراثت از نظر اسلام نیز قانونی پذیرفته شده است. قرآن کریم در داستانحضرت نوح(ع)، درخواست آن حضرت را از پروردگارش این گونه نقل کردهاست:
وَقَالَ نُوحٌ رَّبِّ لاَ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکَافِرِینَ دَیَّاراً إِنَّکَ إِن تَذَرْهُمْیُضِلُّوا عِبَادَکَ وَلاَیَلِدُوا إِلَّا فَاجِراً کَفَّاراً. (نوح: ۶۲ - ۷۲)
نوح گفت: پروردگارا! هیچیک از کافران را بر روی زمین باقی مگذار؛ چرا که اگرآنها را باقی گذاری بندگانت را گمراه میکنند و جز نسلی فاجر و کافر به وجودنمیآورند.
براساس این آیه عقاید کفّار به فرزندانشان منتقل میشود و آنان صفاتناپسند پدران خود را به ارث میبرند. معلوم میشود همانگونه که فرزنداندر ویژگیهای جسمی از پدر و مادر ارث میبرند، در ویژگیهای معنوی وحالات روحی نیز ارث میبرند.
قانون وراثت و تأثیرگذاری آن در تربیت، مورد تأیید روایاتمعصومین(ع) نیز هست و واژههای «عِرْق» و «اَعْرََاق» که امروز در محافلعلمی جهان از آن به «ژن» تعبیر میشود، عامل وراثت معرفی شده است[ . ر. ک. تعلیم و تربیت اسلامی، محسن شکوهی یکتا، ص ۱۵ - ۲۵ ]صفحۀ ۲۳توصیهء رسول خدا(ص) این است که: «بنگر فرزند خود را در کجا قرارمیدهی که عِرق [ قانون وراثت ] تأثیر خود را باقی میگذارد.[]
نقش وراثت در اخلاق و ساماندهی خویها و رفتارهای آدمی در حکمتهایعلوی اینگونه بیان شده است:
اِذََا کَرُمَ اَصْلُ الرَّجُلِ کَرُمَ مَغیِِبُهُ وَ مَحْضَ(/quran)
وقتی اصل و ریشهء انسان شریف باشد، نهان و آشکارش خوب و شریفمیشود.
حُسْنُ الْاَخْلاََقِ بُرْهََانُ کَرَمِ الْاَعْرََاقِ.(/f)(/quran)
نیکویی اخلاق، دلیل پاکی و فضیلت ریشهء خانوادگی است.
مِنْ شَ(/quran)
اخلاق پسندیده از شرافت و بلندی مرتبت ریشهء وراثت آدمی است.
اَطْهَرُ النََّاسِ اَعْرََاقاً اَحْسَنُ(/quran)
نیکوترین مردم از نظر اخلاق، پاکیزهترین آنان از نظر اصل و ریشهء وراثتاند.
با توجه به اهمیت وراثت و تأثیرگذاری جدّی آن در خصوصیات بدنی،عقلی، دینی، اخلاقی و روحی فرزندان است که اسلام بسیاری از احکام را براین قانون مسلّم مبتنی کرده است؛ برای مثال:
۱. در انتخاب همسر به مردان توصیه کرده است: «از خانوادههای صالح[ . رهنمای انسانیت (سیری دیگر در نهج الفصاحه)، ص ۶۰۵ . (اُنْظُرْ فیِِ اَیِّ شَیْءٍ تَضَعُ وَلَدَکَ فَاِنَّ الْعِرْقَ دَسََّاسٌ)][ . شرح غررالحکم و دررالکلم، ج ۳، ص ۸۸۱ ][ . همان، ص ۲۹۳ ][ . همان، ج ۶ ، ص ۷۱ ][ . همان، ج ۲، ص ۵۰۴ ]صفحۀ ۲۴زن بگیرید؛ زیرا ویژگیهای پدران و مادران به ارث میرسد.[]؛ «ازخانوادههای رذل و فرومایه، همسر نگیرید[] «برای نطفههای خود محلمناسب برگزینید.[]؛ «از زن مجنون و احمق بپرهیزید.[]
۲. به زن نیز تأکید کرده است که در حالات همسر آینده خود تحقیقکند و مسئولیت این کار را بر دوش ولیّ شرعی قرار داده است و توصیهمیکند: «نیک بنگرید که نور دیدهء خود را در اختیار چه کسی قرارمیدهید.»[] «به شرابخوار دختر ندهید.»[] «اگر خواستگار بداخلاق استدختر به او ندهید.[]۲. محیط
مجموعهء عوامل بیرونی که انسان را احاطه کرده و از ابتدای ظهور حیات[ . مکارم الاخلاق، ص ۷۹۱ ][ . همان، ۹۲. «اِیََّاکُمْ وَ خَضْرََاءَ الدِّمَنْ...»][ . همان. «اِخْتََارُوا لِنُطَفِکُمْ...»][ . ر. ک. تهذیب الاحکام، ج ۶ ، ص ۱؛ فروع کافی، ج ۲، ص ۳۱ ][ . وسائل الشیعه، ج ۴۱، ص ۲۵ ][ . کافی، ج ۵ ، ص ۸۴۳ ][ . من لا یحضره الفقیه، ج ۲، ص ۱۳۱ ]صفحۀ ۲۵آدمی تا پایان زندگی این جهانی بر انسان تأثیر تربیتی میگذارند، محیطشمرده میشوند. این عوامل متعدد از زمان انعقاد نطفه تا زمان مرگ بهصورتهای گوناگون انسان را تحت تأثیر قرار میدهند[]
مهمترین عوامل محیطی عبارتاند از: محیط خانه و خانواده، محیطدوستی و معاشرت، محیط مدرسه، محیط اجتماع، محیط جغرافیایی وطبیعی.
الف. محیط خانه و خانواده: کودک در محیط خانه با عوامل انسانیمتعددی تماس دارد که مهمترین آنها پدر و مادر هستند. خانواده، بهترینمحیط برای تربیت کودک است. کودک وقتی زبان مادری را در خانه فراگرفت، از طریق مکالمه و گفت و گو، افکار و آرای بنیادی از افراد خانواده بهاو منتقل میشود و معارف و اطلاعات او، هم سطح با افکار خانواده پیشمیرود و در اعمال خود نیز به تقلید از افراد خانواده میپردازد. از این رو،اگر بسیاری از اعمال روزمرّهء انسانها را بررسی و تجزیه و تحلیل و ریشهیابیکنیم، خواهیم دید که بیشتر آنها از تربیت خانوادگی سرچشمه میگیرد.
پژوهشگران با مطالعهء برخی حالات روانی، ریشهء بسیاری از بیماریهایعصبی و روانی را رفتارهای ناهنجار پدر و مادر با کودک - به ویژه در سالهایاول کودکی - میدانند. اعمال پدر و مادر، ناخودآگاه بر کودک اثر میگذارد؛مادری که کودک خود را میترساند، ناآگاهانه فرزندی ترسو تربیت میکند.
کودک، دین خانواده را میپذیرد و در عقاید، اخلاق و اعمال از خانوادهاثر میپذیرد. پیغمبر اسلام(ص) فرمود[ . ر. ک. تربیت در نهجالبلاغه، ص ۸۹۱ ]صفحۀ ۲۶کُلُّ مَوْلُودٍ یُولَدُ عَلَی الْفِطْرَةِ حَتََّی یَکُونَ اَبَوََاهُ یُصِّر(/f)(/quran)
هر نوزادی به فطرت (توحیدی) متولد میشود. آنگاه پدر و مادر او را بهیهودیت و نصرانیت گرایش میدهند و از راه فطرت منحرف میسازند[]
بعضی از جنبههای تربیتی تأثیرگذار خانواده عبارتاند از:
۱. رشد شخصیت اطفال: نخستین و مهمترین محیطی که شخصیت ورفتارهای فرزندان را پایهریزی میکند، خانواده است.
۲. باورهای کودک: کودک در محیط خانواده در برخورد با افراد و مقرراتحاکم بر آن به باورهایی میرسد که اگر نادرست باشند تغییر و اصلاح آنباورها در آینده بسیار مشکل خواهد بود؛ به ویژه انحرافات عقیدتی.
۳. جنبهء الگویی محیط خانواده: کودک، نخستین الگوهای خود را ازاعضای خانواده برمیگیرد.
۴. تربیت و رشد هماهنگ: در اثر هماهنگی و همکاری خانواده با دیگر مراکزتربیتی از قبیل مدرسه و مانند آن فرزندان به خوبی رشد کرده، انسانهایآرمانی خواهند شد؛ اما اگر ناهماهنگی حاکم باشد، کودک در مدرسه به«راستگویی» امر شود و در خانه به «دروغگویی» و یا در خانواده به صداقت وامانت ترغیب شود و در دیگر مراکز تربیتی به ضدّ آن، مسائل ناگوار فراوانیدر پی خواهد داشت. هماهنگی در تربیت دینی و اخلاقی فرزندان بسیارسرنوشتساز است[]
با توجه به تأثیرگذاری خانه و خانواده در تربیت دینی و اخلاقی[ . بحارالانوار، ج ۳، ص ۱۸۲ ][ . ر. ک. تعلیم و تربیت اسلامی، ص ۹۵ - ۰۶ ][ . ر. ک. مسئولیت تربیت، محمد دشتی، ص ۹۲ - ۱۳، دفتر انتشارات اسلامی، سال ۴۶۳۱ ]صفحۀ ۲۷فرزندان است که آیین اسلام توصیههای فراوانی در زمینه خانه و خانوادهدارد؛ دستور سالمسازی روابط میان زن و شوهر، محبت و دوستی، احتراممتقابل، تعاون و همیاری در مسائل زندگی و ادارهء امور خانواده، فضاسازیمعنوی، پرهیز از جدال و بگومگوهای بیهوده در حضور فرزندان همه و همه درراستای تربیت صحیح و اسلامی فرزندان در این کانون مقدس و الهی است.
ب. محیط دوستی و معاشرت: انسان موجودی اجتماعی و اهل دوستی ومعاشرت است و بدین وسیله هم نیاز فطری خود را پاسخ میدهد و همتأثیر میگذارد و تأثیر میپذیرد. از اینرو، محیط دوستی و معاشرت ازمحیطهایی است که در جهت مثبت و منفی نقشی جدّی در تربیت فرزندانمیگذارد و شایسته است مورد توجه والدین و مربیان تربیتی قرار گیرد.
هر فردی درست به اندازهء میزان دوستی و رفاقت، در امور مادی و معنویفرد دیگر میتواند نفوذ کند و روی عقاید، اخلاق، رفتار و گفتار او تأثیرگذارد. رسول اکرم(ص) فرمود:
اَلْلی(/f)(/quran)
آدمی بر دین رفیق و قرین خویش است.
و نیز فرمود:
همنشین خوب مانند عطّار است که اگر عطر خویش به تو ندهد، بوی خوش اودر تو اثر میکند و همنشین بد مثل آهنگر است. اگر آتش آن تو را نسوزاندبوی بد آن در تو تأثیر میگذارد[][ . وسائل الشیعه، ج ۴، ص ۷۰۲ ][ . راهنمای انسانیت، ص ۸۵۶ ]صفحۀ ۲۸امام علی(ع) نیز فرمود:
وَاعْلَمُوا اَنَّ مُلْهیِِمَحْضَر(/f)(/quran)
بدانید که همنشینی هواپرستان، فراموشخانه ایمان و جای شیطان است.
ج. محیط مدرسه: مدرسه مانند خانواده، عامل مهمی در پرورش جسمیو روحی کودک و نوجوان است. فضای مدرسه زیر پوشش عناصر گوناگونی ازقبیل معلم، مدیر، ناظم، مسئول تربیتی، مستخدم و همکلاسها قرار داردکه همهء آنها میتوانند برای شاگردان، الگو و سرمشق باشند و در شکلگیریابعاد تربیتی آنها ایفای نقش نمایند.
نقش معلم در سازندگی یا ویرانی اخلاقی کودکان بسیار مهم است. معلمبه سبب نفوذ معنوی خود، با تمام رفتارش، الگوها و سرمشقهایی در اختیارشاگردان قرار میدهد و آنان از تمام حرکات و سکنات و اشارات و حتیواژههایی که معلم در خلال انجام وظیفهء تعلیم، از آنها استفاده میکند، بهشدّت تأثیر میپذیرند[]
علاوه بر نقش تأثیرگذار معلم، فضای مذهبی و معنوی حاکم بر مدرسه، درتعلیم و تربیت دینی کودکان و نوجوانان توجه برانگیز است. مراسم مذهبی،جلسات دعا و نماز جماعت و مانند آن، زمینهء تربیت دینی و اخلاقی و توجه بهمعارف اسلامی را فراهم میسازد. بدیهی است که حضور معلمان، مدیران ومربیان با دانشآموزان در این جلسات و مراسم بر عمق تأثیرگذاری میافزاید.
د. محیط اجتماع: محیط اجتماعی - اعم از افراد اجتماع و فضای حاکم ب[ . نهجالبلاغه، خطبهء ۶۸ ][ . ر. ک. تعلیم و تربیت اسلامی، ص ۹۶ - ۰۷ ]صفحۀ ۲۹آن - نیز افراد را تحت تأثیر قرار میدهد. به تعبیر شهید مطهری «هر انسانیپاک و پاکیزه به دنیا میآید، یعنی مجهز به یک تقوای ذاتی است، ولیممکن است که به تدریج در اثر آلودگیهای محیط از مسیر فطرت خارجشده تا آنجا که به کلی مسخ گردد.[]
محیط اجتماعی فاسد، جوّ روحی افراد را فاسد میکند، زمینهء رشداندیشههای متعالی را تضعیف و زمینهء رشد اندیشههای پست را تقویتمیکند. به همین دلیل است که در اسلام به اصلاح محیط اجتماعی اهتمامفراوان شده است[]
امام علی(ع) اهمیت و نقش محیط اجتماعی را در ساختار تربیتی فردیادآور شده، در نامهء خود به حارث هَمْدانی میفرماید:
وَاسْکُنِ الْاَمْصََارَ الْعِظََامَ فَاِنَّهََا جِمََاعُ الْمُسْلِمیِِنَ وَاحْذَرْ مَنََازِلَ الْغَفْلَةِ وَالْجَفََاءِ وَ قِلَّةِالْاَعْوََانِ عَلی(/quran)
در شهرهای بزرگ سکونت کن؛ زیرا مرکز اجتماع مسلمانان است و از جاهایی کهمردم آن از یاد خدا غافلاند و به یکدیگر ستم روا میدارند و بر اطاعت خدا بهیکدیگر کمک نمیکنند، بپرهیز.
هـ . محیط جغرافیایی و طبیعی: محیط کوهستانی، ساحلی، کویری، جنگلی،روستایی، شهری، آرامش و ازدحام محیط، باز و بسته بودن محیط، نوع آبو هوا، حرارت و برودت هوا و مانند آن، هر یک تأثیری خاص در تربیتانسان دارد[ . آشنایی با قرآن، ج ۲، ص ۵۶ ][ . ر. ک. علل گرایش به مادیگری، ص ۱۷۱ ][ . نهجالبلاغه، نامهء ۹۶ ]صفحۀ ۳۰ابن خلدون میگوید:
تردیدی نیست که محیط طبیعی در انسان مؤثر است و از نظر اخلاق حالاتخاصی را در افراد میآفریند. غالباً جود و سخا و شجاعت در صحرانشینان، وکسالت و سستی در محیطهای گرم، علاقه به استقلال و بزرگواری درکوهنشینان، رضا و قناعت در محیط کشاورزی و علاقه به کوشش و کار درمحیطهای سردسیر بیشتر دیده میشود[]۳. تغذیه
تأثیر غذا بر رفتار و تربیت دینی و اخلاقی انسان، جای انکار نیست. از این رو،دین اسلام برای جلوگیری از پیامدهای ناگوار آن دربارهء تغذیهء مادران وفرزندان، توصیههای فراوانی دارد که اگر به خوبی اجرا شود، از بروز بسیاریاز مشکلات تربیتی پیشگیری خواهد شد.
امروزه بسیاری از ناهنجاریهای فردی و اجتماعی بر اثر غذاهایی استکه به گونهای از راه حرام به دست آمده است و در خانوادهها به مصرفمیرسد. کودکانی که با غذای حرام تغذیه میشوند و دورهء حساس کودکی رابه همین صورت سپری میکنند، فطرت دینی خود را از دست میدهند.
رسول خدا(ص) دربارهء زنان باردار فرمود:
به زنان باردار در آخرین ماههای حاملگی خرما بخورانید تا فرزندان شمابردبار و متقی شوند[]
طبق این روایت، خوردن خرما در دورهء بارداری توسط مادر، به تربیت[ . تعلیم و تربیت اسلامی، ص ۸۵ (نقل مضمون از مقدمهء ابن خلدون) ][ . مستدرک الوسائل، ج ۶۱، ص ۴۸۳ ]صفحۀ ۳۱دینی کودک کمک میکند و او را متدین و باتقوا بار میآورد.
نخستین غذایی که کودک پس از تولد از آن تغذیه میکند، شیر مادراست. شیر مادر از جنبههای گوناگون بر کودک تأثیر میگذارد و آنچه مهماست تأثیرات روحی آن است. دربارهء تغذیه از شیر مادر و چگونگی آندستوراتی از امامان معصوم(ع) رسیده که قابل توجه است. امام علی(ع)فرمود:
چیزی برای کودک سودمندتر و پربرکتتر از شیر مادر نیست[]
در بارهء انتخاب دایه نیز فرمود:
در انتخاب دایه چنان تلاش و دقت کنید که در ازدواج دقت مینمایید؛ زیراشیر، طبیعت کودک را دگرگون میسازد[]
و نیز فرمود:
از شیر زنان بدکاره و دیوانه به فرزندانتان ندهید؛ زیرا شیر به اخلاق کودکسرایت میکند[]
از مجموع روایات برمیآید که تغذیهء حلال و مطلوب، اعم از شیر مادر وغذا، در دورهء کودکی بر تربیت دینی کودک تأثیر فراوان دارد. از این رو، برپدران و مادران لازم است به دستورات ائمه معصومین(ع) توجه کنند و ازغذاهای حلال استفاده نمایند تا فرزندانی صالح تربیت کنند. شخصیتهایبزرگ دینی و اسلامی در آغوش پدران و مادران مؤمن و متدیّن پرورشیافتهاند. دربارهء شیخ انصاری نقل کردهاند که مادرش هیچ گاه بدون[ . وسائل الشیعه، ج ۵۱، ص ۵۷۱ ][ . همان، ص ۸۸۱ ][ . بحارالانوار، ج ۳۰۱، ص ۳۲۳ ]صفحۀ ۳۲طهارت، به ایشان شیر نداد. مرحوم شیخ انصاری بر اثر این مراقبتها وتربیت درست خانوادگی به مقامی رسید که جهان اسلام و حوزههای علمیهءشیعه تاکنون مدیون خدمات علمی و فرهنگی اویند[]۴. سختیها و شداید
دیگر از عوامل مؤثر در تربیت انسان، سختیها و شداید است که موجبصیقل خوردن گوهر وجود آدمی و شکوفایی استعدادها و کسب کمالاتمیشود. در حدیث است:
اِنَّ اللََّهَ عَزَّوَجَلَّ لَیَتَعََاهَدُ الْمََا یَتَعََاهَدُ الرَّجُلُ اَهْلَهُ با(/quran)لْ(/quran)
خداوند بزرگ بندهء مؤمن را به وسیلهء سختی نوازش میکند؛ همان گونه کهمرد وقتی در سفر است با فرستادن هدیه خانواده خود را یاد میکند و موردمحبت و نوازش قرار میدهد.
یا در حدیث وارد شده:
اِنَّ اللََّهَ اِذََا اَحَبَّ عَبْداً غَتَّهُ بِالْبَلاََءِ غَتّاً.(/f)(/quran)
چون خداوند بندهای را دوست بدارد، او را در سختیها غرق میکند.
طفل از اول باید با کار و زحمت و سختی و شدت آشنا شود. اما درتربیت فرزند - به طور معمول - بر خلاف این عمل میشود. بدیهی است کهنوازشهای بیحساب، مانع برخورد با سختی میشود و فرزندان را بیچاره [ . ر. ک. نشریهء معرفت، شمارهء ۳۲، ص ۷. (مقالهء تربیت دینی خانواده، محمد احسانی)][ . الکافی، ج ۲، ص ۵۵۲ ][ . همان، ص ۳۵۲ ]صفحۀ ۳۳ناتوان بار میآورد و آنها را در صحنهء زندگی خلع سلاح میکند؛ چنان کهکوچکترین حادثه ناملایمی آنان را از پا در میآورد و کمترین تغییر وضعیسبب نابودیشان میگردد[]
ژان ژاک روسو در کتاب امیل دربارهء اینگونه تربیتها میگوید:
اگر جسم زیاد در آسایش باشد، روح فاسد میشود. کسی که درد و رنج رانشناسد، نه لذّت شفقت را میشناسد و نه حلاوت ترحم را. چنین کسیقلبش از هیچ چیز متأثر نخواهد شد و بدین سبب قابل معاشرت نبوده، ماننددیوی خواهد بود در میان آدمی[]۵ . اراده
در میان عوامل مؤثر در تربیت، اراده مهمترین نقش را در تربیت انساندارد. سعادت و شقاوت آدمی به دست خود اوست و چنانچه خود درسعادت حقیقیاش تلاش نکند، دیگر عوامل نمیتواند او را به سعادتبرساند. انسان فرزند اراده و تلاش خویش است. به بیان امام علی(ع) «آنکه [ تلاش و ] عملش او را به جایی نرساند، نسب، وی را پیش نراند.[]
براساس این عامل تربیتی، باید عنصر اراده را در کودکان پرورانید وتقویت کرد. برای این کار باید کودک را به گونهای پرورش داد که احساسکند آزاد است و میتواند تصمیم بگیرد و انتخاب کند. امر و نهی بسیار،تحمیل مسائل و امور دینی، تلخ کردن دین در کام کودک و تحقیر [ . ر. ک. مجموعهء آثار شهید مطهری، ج ۳۲، ص ۰۵۷ - ۵۵۷ ][ . ر. ک. همان، ص ۶۵۷ ][ . نهجالبلاغه، حکمت ۳۲ ]صفحۀ ۳۴برخوردهای ناسالم اخلاقی با کودک همه و همه عنصر اراده و اعتماد بهنفس را در کودک ضعیف میکند، ولی پرهیز از سختگیری در امور عبادی ودینی، پرهیز از کنجکاوی در امور عبادی کودکان و نوجوانان، شیرینسازیعبادت در مذاق آنان و احساس آزادی دادن، ارادهء آنها را تقویت میکند؛به گونهای که با شوق و میل خود به آداب دینی روی میآورند و تربیتدینی و اخلاقی میگیرند.
خانم فریده مصطفوی دربارهء سیرهء تربیتی امام خمینی(ره) میگوید:
زمانی همسرم از روی عادت خانوادگی، صبحها، دخترم را از خواب شیرینبیدار میکرد که نماز بخواند، امام که در جریان قرار گرفتند، برایش پیغامفرستادند: &«شیرینی اسلام را به مذاق بچه تلخ نکن» و چقدر این حرف به جابود؛ چرا که تأثیر عمیقی بر روحیهء دخترم گذاشت، به طوری که بعد از آنخودش سفارش میکرد که برای نماز صبح حتماً بیدارش کنیم و معنای لااکراه فی الدین» را آن موقع فهمیدم[]
در روایات اسلامی نیز توصیه شده است که دلها را از ناحیهء میل و رغبتآنها به دست آورید، قلب و دل اگر در «اکراه و اجبار قرار گیرد کور میشود.[]۶ . عوامل ماورای طبیعت
در میان عوامل مؤثر در تربیت، عواملی غیبی وجود دارند که فراتر از امورطبیعیاند و برای انسان ملموس و محسوس نیستند، ولی در زندگی وتربیت آدمی نقشی مهم دارند روی آوردن به دعا و نیایش، تضرّع و التماس[ . نگرشی نو به تربیت دینی کودکان و نوجوانان، سید محمدرضا علاءالدین، ص ۲۰۱ ][ . ر. ک. کافی، ج ۶ ، ص ۹۴ ]صفحۀ ۳۵به درگاه خداوند متعال، توسل به ساحت مقدس معصومین(ع) و توجه بهنقش تربیتی فرشتگان و شیاطین، استمدادطلبی از عوامل غیبی و ماورایطبیعی در تربیت فرزندان است. چه بسیارند فرزندانی که به دعای خیروالدین خود به کمالات رسیدند و سعادتمند شدند. و چه بسیارند افرادی کهبا تضرّع و التماس و ذکر توسلات، فرزندان خود را از مهلکههای گوناگونجسمی و روحی نجات داند و از شرّ شیاطین ایمن ساختند و زمینهء نصرتالهی را برای تربیت صحیح آنان فراهم آورند!
از جمله عوامل ماورای طبیعت، بنابر اعتقاد اسلامی، فرشتگان وشیاطیناند که به دلیل محسوس و ملموس نبودن نقش آنها در تربیت،مورد توجه جدّی قرار نمیگیرند.
فرشتگان و شیاطین در تربیت انسان مؤثرند و رابطهء آنها با انسانرابطهای طولی است؛ یعنی چون انسان ارادهء خیر کند، فرشتگان در همانجهت او را راهنمایی و یاری میکنند و چون انسان ارادهء شرّ نماید،شیاطین در همان جهت او را راهنمایی و یاری میکنند، ولی هیچ یک ازآنها بر انسان مسلّط نیستند و تا انسان خود راه نفوذ و زمینه و بسترمناسب را فراهم نکند، هیچ موجودی نمیتواند او را به سوی خیر و شرّ راهببرد[]
امام علی(ع) دربارهء تربیت حضرت محمّد(ص) به این حقیقت اشارهکرده، میفرماید:
وَ لَقَدْ قَرَنَ اللَّهُ بِهِ صـلی الله علیه مِنْ لَدُنْ أَنْ کَانَ فَطِیملَائِکَتِهِ(/quran[ . ر. ک. تربیت در نهجالبلاغه، ص ۱۳۲ - ۱۴۲ ]صفحۀ ۳۶یَسْلُکُ بِهِ طَرِیقَ الْمَحلَقِ الْعَالَمنَه(/f)(/quran)
از همان لحظهای که پیامبر(ص) را از شیر گرفتند، خداوند بزرگترین فرشتهء خود [ حضرت جبرئیل ] را مأمور تربیتش کرد تا شب و روز، او را به راههای بزرگواری وراستی و اخلاق نیکو راه نماید.
شیاطین نیز براساس نسبتی طولی، کسانی را که راه نفوذ و سلطهء شیطانیرا بر خود میگشایند، تحت ولایت خویش میگیرند و به هلاکت میکشند.خدای متعال دربارهء نسبت شیطان با انسان و حیطهء تصرف او در انسانفرمود[]قَالَ رَبِّ بِنِی لَأُزَیِّ(/quran)نَنلَهفِی الْلْاغْوِیَ(/quran)نَّجْمیننْهینصِرلَییمیْمْ سُلْطَانٌإِلَّا مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغَاوِینَ.
(حجر: ۹۳ - ۲۴)
[ ابلیس ] گفت: پروردگارا! چون مرا گمراه ساختی، من (نعمتهای مادّی را) در زمیندر نظر آنها زینت میدهم و همگی را گمراه خواهم ساخت مگر بندگان مخلصترا. فرمود: این راه مستقیمی است که برعهدهء من است که بر بندگانم تسلّطنخواهی یافت، مگر گمراهانی که از تو پیروی میکنند.
امام علی(ع) نیز میفرماید:
شیطان راههای خود را به شما آسان مینماید و میخواهد گرههای استواردین شما را یکی پس از دیگری بگشاید و به جای هماهنگی بر پراکندگیتانبیفزاید. بنابراین، از دمدمه و وسوسهء او روی برگردانید و نصیحت آن کسی ر[ . نهجالبلاغه، خطبه ۲۹۱ ][ . ر. ک. تربیت در نهجالبلاغه، ص ۴۳۲ ]صفحۀ ۳۷که خیرخواه شما است بپذیرید و در گوش نشانید و به جان بپذیرید تا زیانبارنمانید[]
براساس این عامل تربیتی، شایسته آن است که والدین در تربیت دینیفرزندان خود از استمداد جویی از عوامل غیبی، دعا، نیایش، توسل، ذکر ومناجات به درگاه قاضی الحاجات غافل نشوند. چه بسا یک دعای پدر و مادراز سر سوز در حق فرزند سرنوشت او را دگرگون سازد؛ زیرا دعای آنان درحق فرزندان از دعاهایی است که زود مستجاب میشود. از این رو، اگرمیبینیم برخی در زمرهء صالحان و فرزانگان قرار گرفتهاند بیتأثیر ازدعاهای پدر و مادر بدین مقامات نرسیدهاند. معصومین(ع) عملاً این درسرا به ما آموختهاند و برای سرنوشت آینده فرزندانشان از خدا کمکمیخواستند و به نیایش میپرداختند.
[ . نهجالبلاغه، خطبه ۰۲۱ ]صفحۀ ۳۹
|